निपाह भाइरस (Nipah Virus): परिचय, उत्पत्ति, लक्षण, सर्ने माध्यम संक्रमण र रोकथामका उपायहरू:

निपाह भाइरस (Nipah Virus - Niv)

निपाह भाइरस (NiV) एक गम्भीर र घातक जुनोटिक (Zoonotic) भाइरस हो, जसले मानिस र जनावर दुवैलाई प्रभावित पार्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार यो भाइरस भविष्यमा महामारी फैलाउन सक्ने प्रमुख रोगहरूको सूचीमा पर्दछ। यहाँ: निपाह भाइरसको उत्पत्ति, लक्षण, रोकथाम र नेपालमा यसको प्रभावका बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।

---

१. निपाह भाइरसको परिचय र उत्पत्ति

निपाह भाइरस एक RNA भाइरस हो जुन प्यारामिक्सोभिरिडे (Paramyxoviridae) परिवारको हेनिपाभाइरस (Henipavirus) विधामा पर्दछ। यो मुख्यतया फलफूल खाने चमेरो (Fruit Bats), विशेष गरी टेरोपस (Pteropus) प्रजातिको चमेरोबाट सर्ने गर्दछ।

उत्पत्ति: यस भाइरसको पहिलो पहिचान सन् १९९९ मा मलेसियाको सुङ्गाई निपाह गाउँमा भएको थियो। सुरुमा यो भाइरस सुँगुरपालक किसानहरूमा देखिएको थियो। सो समयमा मलेसियामा ठूलो संख्यामा सुँगुरहरू मारिएका थिए र करिब १०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको थियो।

२. निपाह भाइरस कसरी सर्छ? (Transmission)

यो भाइरस मुख्यतया निम्न माध्यमबाट फैलिन्छ:

• जनावरबाट मानिसमा: संक्रमित चमेरोको दिसा, पिसाब वा र्‍यालले दूषित बनाएको फलफूल खाँदा।
• मानिसबाट मानिसमा: संक्रमित व्यक्तिको थुक, सिंगान, र्‍याल वा शारीरिक तरल पदार्थको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट। विशेषगरी अस्पतालमा Nosocomial Transmission बाट। बिरामीको स्याहार गर्नेमा जोखिम हुन्छ।
• संक्रमित जनावरको सम्पर्क: संक्रमित सुँगुर वा अन्य घरपालुवा जनावरको रेखदेख गर्दा।

३. मुख्य लक्षणहरू (Symptoms)

निपाह भाइरसको सम्पर्कमा आएको ४ देखि १४ दिन (कहिलेकाहीँ ४५ दिनसम्म) भित्र लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। यसका लक्षणहरूलाई दुई अवस्थामा बाँड्न सकिन्छ:

क) प्रारम्भिक लक्षणहरू:

• उच्च ज्वरो आउनु।
• टाउको दुख्नु।
• रिंगटा लाग्नु।
• मांसपेशी दुख्नु र अत्यधिक थकान महसुस हुनु।
• घाँटी दुख्नु, खोकी लाग्नु र बान्ता हुनु।

ख) जटिल अवस्था:

• इन्सेफ्लाइटिस (Encephalitis): मस्तिष्कमा सुन्निएर मानसिक भ्रम हुने वा बेहोस हुने।
• अत्याधिक निन्द्रा लाग्ने।
• श्वासप्रश्वासमा गम्भीर समस्या (Acute Respiratory Distress)।
• मानसिक सन्तुलन बिग्रने र बिरामी २४ देखि ४८ घण्टाभित्रै कोमा (Coma) मा जान सक्ने जोखिम।

४. रोगको पहिचान र निदान (Diagnosis)

निपाह भाइरसको निदानका लागि चिकित्सकहरूले निम्न परीक्षणहरू गर्छन्:

परीक्षणको प्रकार	विस्तृत विवरण
RT-PCR	संक्रमणको सुरुवाती चरणमा रगत र थुकको जाँच गरिन्छ।
ELISA Test	शरीरमा भाइरस विरुद्ध बनेको एन्टिबडी जाँच गर्न।

५. रोकथामका उपायहरू (Prevention Tips)

हालसम्म यसको कुनै निश्चित खोप वा औषधि नभएकाले सावधानी नै बचावटको उत्तम उपाय हो:

• चमेरोले टोकेका वा भुइँमा खसेका फलफूलहरू नखाने।
• फलफूल खानुअघि राम्ररी पखाल्ने र बोक्रा फालेर मात्र खाने।
• साबुन पानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म नियमित हात धुने।
• काँचो रसको सेवन नगर्ने।
• बिरामी व्यक्तिको सामान (कपडा, ओछ्यान) छुट्टै राख्ने।
• अस्पतालमा बिरामी भेट्न जाँदा मास्क र पन्जाको अनिवार्य प्रयोग गर्ने।

६. उपचार (Treatment)

"हाल निपाह भाइरसका लागि कुनै विशेष एन्टिभाईरल औषधि वा खोप उपलब्ध छैन। त्यसैले सजगता नै यसको अचुक औषधि हो।"

यसको मुख्य उपचार: सपोर्टिभ केयर (Supportive Care) हो। शारीरिक आराम, बिरामीको अवस्था हेरी ज्वरो नियन्त्रण गर्ने, शरीरमा पानीको सन्तुलन मिलाउने र श्वासप्रश्वासमा समस्या भए भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गरिन्छ।

७. नेपालमा प्रभाव

हालै भारतको पश्चिम बंगालमा देखिएको निपा भाइरस (Nipah Virus - Niv) को नयाँ संक्रमण (Cluster) ले नेपालमा पनि गम्भीर चिन्ता पैदा गरेको छ। खुला सिमाना र दैनिक हजारौंको संख्यामा हुने आवतजावतका कारण यो घातक भाइरस नेपाल भित्रिने जोखिम उच्च रहेको छ । यसको मृत्युदर ४०% देखि ७५% सम्म उच्च रहेको यो भाइरस विरुद्ध समयमै सतर्कता अपनाउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो ।

८. हालसम्म यसका प्रकोपहरू (Outbreaks)

मलेसिया पछि यस भाइरसका मुख्य प्रकोपहरु दक्षिण एसियामा देखिएका छन्:

• बंगलादेश: सन् २००१ देखि यहाँ लगभग हरेक वर्ष जाडो महिनामा निपाहको संक्रमण देखिने गरेको छ। मुख्य कारण खजूरको काँचो रस पिउनु हो।
• भारत: सन् २०१८, २०२१ र २०२३ मा भारतको केरलामा निपाहका प्रकोपहरु देखिएका थिए। केरला सरकारको कडा निगरानी र 'कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ' ले यसलाई नियन्त्रण गर्न ठूलो भूमिका खेलेको थियो।

९. निष्कर्ष

निपाह भाइरस एक खतरनाक स्वास्थ्य चुनौती हो। नेपालमा पनि चमेरोको उपस्थिति र भारतसँगको खुला सिमानाका कारण यसको जोखिम सधैं रहन्छ। त्यसैले, व्यक्तिगत सरसफाईमा ध्यान दिनु र शंकास्पद लक्षण देखिएमा तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

---

स्रोत (References): World Health Organization (WHO), CDC, Ministry of Health and Population Nepal.