राष्ट्रिय सभा सदस्य भनेको के हो? सदस्य संख्या, चयन प्रक्रिया, कार्य, अधिकार र महत्व (संविधान अनुसार)

राष्ट्रिय सभा सदस्य; नेपालको संविधान अनुसार चयन प्रक्रिया, कार्यकाल, सदस्य संख्या, अधिकार, महत्व र प्रतिनिधि सभासँगको फरकहरू सरल भाषामा पूर्ण जानकारी:

राष्ट्रिय सभा सदस्य भनेको के हो?

नेपालको संघीय शासन प्रणाली अन्तर्गत संघीय संसद दुई सदनबाट बनेको हुन्छ, जसमा प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा पर्दछन्। यी दुई सदनमध्ये राष्ट्रिय सभा माथिल्लो सदन हो र यसका सदस्यहरूलाई राष्ट्रिय सभा सदस्य भनिन्छ। राष्ट्रिय सभा सदस्यको व्यवस्था नेपालको संविधानले संसदलाई स्थायित्व, सन्तुलन र समावेशी बनाउने उद्देश्यका साथ गरेको हो।

राष्ट्रिय सभा सदस्य को हुन्?

राष्ट्रिय सभा सदस्य भन्नाले नेपालको संविधान बमोजिम विशेष योग्यता, अनुभव र समावेशिताको आधारमा अप्रत्यक्ष निर्वाचन तथा मनोनयन प्रक्रियाबाट चयन भएका संघीय संसदका माथिल्लो सदनका सदस्यलाई जनाउँछ। उनीहरू प्रत्यक्ष जननिर्वाचनबाट नआए पनि कानुन निर्माण र राष्ट्रिय नीतिगत निर्णयमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन्।

राष्ट्रिय सभा के हो?

राष्ट्रिय सभा नेपालको संघीय संसदको स्थायी प्रकृतिको माथिल्लो सदन हो। यो सदन मुख्य रूपमा कानुन निर्माण प्रक्रियालाई परिपक्व बनाउने, प्रतिनिधि सभाबाट आएका विधेयकमा पुनरावलोकन गर्ने तथा शासन प्रणालीमा सन्तुलन कायम गर्ने उद्देश्यले गठन गरिएको हो। राष्ट्रिय सभा भंग हुँदैन, जसले संसदमा निरन्तरता सुनिश्चित गर्दछ।

राष्ट्रिय सभा सदस्य संख्या

नेपालको संविधान अनुसार राष्ट्रिय सभामा जम्मा ५९ जना सदस्य रहने व्यवस्था गरिएको छ। यसले देशको भौगोलिक, सामाजिक तथा लैङ्गिक समावेशितालाई सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राख्दछ।

राष्ट्रिय सभा सदस्य चयन हुने प्रक्रिया

राष्ट्रिय सभा सदस्य प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट नभई अप्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली मार्फत चयन हुन्छन्। संविधान अनुसार:

• ५६ जना सदस्य सातै प्रदेशबाट समान रूपमा निर्वाचित हुन्छन्।
• प्रत्येक प्रदेशबाट ८ जना सदस्य निर्वाचित हुने व्यवस्था छ।
• यी सदस्यहरूको निर्वाचन प्रदेश सभा सदस्य तथा स्थानीय तहका प्रमुख र उपप्रमुखहरू सम्मिलित निर्वाचन मण्डलबाट हुन्छ।
• ३ जना सदस्य राष्ट्रपतिद्वारा मनोनित गरिन्छ, जसमा कम्तीमा एक जना महिला हुनैपर्छ।

राष्ट्रिय सभा सदस्यको कार्यकाल

राष्ट्रिय सभा सदस्यको कार्यकाल ६ वर्षको हुन्छ। तर सबै सदस्यको कार्यकाल एकैपटक समाप्त हुँदैन। प्रत्येक २ वर्षमा एक तिहाइ (१/३) सदस्यको कार्यकाल समाप्त हुने संवैधानिक व्यवस्था गरिएको छ। यसले सदनलाई निरन्तर र स्थिर बनाइराख्छ।

राष्ट्रिय सभा सदस्यका प्रमुख कार्यहरू:

• कानुन निर्माण : संघीय कानुन निर्माण प्रक्रियामा सहभागी भई विधेयक पारित गर्न सहयोग गर्ने।
• विधेयकको समीक्षा : प्रतिनिधि सभाबाट आएका विधेयकमा गहिरो छलफल गरी सुधारका सुझाव दिने।
• सरकारलाई सुझाव : राष्ट्रिय महत्वका विषयमा सरकारलाई मार्गदर्शन र सल्लाह दिने।
• समावेशी प्रतिनिधित्व : अल्पसंख्यक, महिला, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा सीमान्तकृत समुदायको आवाज संसदमा उठाउने।

राष्ट्रिय सभा र प्रतिनिधि सभाबीचको फरक

आधार	राष्ट्रिय सभा	प्रतिनिधि सभा
सदनको प्रकार	माथिल्लो सदन	तल्लो सदन
निर्वाचन प्रणाली	अप्रत्यक्ष निर्वाचन	प्रत्यक्ष निर्वाचन
कार्यकाल	६ वर्ष (क्रमिक)	५ वर्ष
प्रधानमन्त्री चयन	हुँदैन	हुन्छ
मुख्य भूमिका	स्थायित्व, सन्तुलन र परिपक्वता	सरकार गठन र नियन्त्रण

राष्ट्रिय सभा सदस्यको महत्व

राष्ट्रिय सभा सदस्यहरूले कानुन निर्माणलाई हतारोभन्दा माथि उठाएर विवेकशील बनाउने काम गर्छन्। अनुभवी व्यक्तिहरूको सहभागिताले संघीय शासन प्रणालीलाई सुदृढ बनाउनुका साथै लोकतन्त्रको गुणस्तर वृद्धि गर्दछ।

निष्कर्ष

समग्रमा, राष्ट्रिय सभा सदस्य नेपालको संघीय संसदको अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हुन्। उनीहरूले कानुन निर्माण, नीति निर्माण, समावेशी प्रतिनिधित्व र शासन प्रणालीमा सन्तुलन कायम गर्ने कार्यमार्फत लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने भूमिका निर्वाह गर्दछन्। यस कारण राष्ट्रिय सभा सदस्यको व्यवस्था नेपालको संविधानको एक महत्वपूर्ण विशेषता मानिन्छ।